Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi’nde (TR ETS) Yeni Aşama: Pilot Dönemin Uygulama Kuralları Yayımlandı

Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi’nde (TR ETS) Yeni Aşama: Pilot Dönemin Uygulama Kuralları Yayımlandı

Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (TR ETS) için kritik bir eşik daha geride kalmıştır. 27 Ağustos 2026 tarihinde yayımlanan TR ETS Yönetmeliği’nin ardından, sistemin operasyonel altyapısını belirleyen “TR ETS Pilot Uygulama Dönemine İlişkin Usul ve Esaslar” 30 Eylül 2026 tarihi itibarıyla yayımlanmıştır. Bu gelişmeyle birlikte pilot dönemin yalnızca kimleri kapsadığı değil, işletmeler açısından nasıl uygulanacağı da tüm detaylarıyla netleşmiştir.

1. Pilot Dönem Kimleri Kapsıyor ve Kapsam Sınırları Nelerdir?

Pilot uygulama, onaylı izleme planına göre Kategori B veya Kategori C statüsünde yer alan ve belirli ana sektörlerde faaliyet gösteren tesisleri kapsamaktadır. Pilot dönemin süresi 2026 ve 2027 sistem yılı emisyonlarını içermektedir. Kategori B, yıllık emisyonu 50.000 tCO₂e üzerinde ve 500.000 tCO₂e’ye eşit veya altında olan tesisleri; Kategori C ise yıllık emisyonu 500.000 tCO₂e’nin üzerinde olan tesisleri ifade etmektedir.

Kapsamda yer alan beş ana sektör ve temel faaliyet kriterleri şunlardır:

  • Elektrik Üretimi: Toplam anma ısıl gücü 20 MW ve üzeri olan yakma tesislerinde gerçekleştirilen elektrik üretimi faaliyetleri.

  • Çimento: Günlük 500 ton ve üzeri döner fırınlarda veya günlük 50 tonu aşan diğer ocaklarda klinker üretimi.

  • Demir-Çelik: Kok üretimi, cevher kavurma, sinterleme veya peletleme, demir-çelik üretimi ve ilgili metal işleme faaliyetleri.

  • Alüminyum: Birincil alüminyum, alümina üretimi ve belirli ikincil alüminyum faaliyetleri.

  • Gübre: Nitrik asit ve amonyak üretimi.

Not: Ana faaliyeti pilot kapsamda yer almayan bazı tesislerde yan faaliyet olarak elektrik üretimi veya diğer kapsam faaliyetlerinin yürütülmesi, tek başına tesisi pilot döneme dâhil etmemektedir. Ayrıca doğalgaz ve ham petrol iletim/depolama faaliyetleri, izleme, raporlama ve doğrulama süreçleri hariç olmak üzere pilot dönemin sonuna kadar kapsam dışında bırakılmıştır.

2. Pilot Dönem Takvimi ve Kritik Yükümlülükler

Pilot dönemin takvimi, işletmelere sistem altyapılarını kurmaları için aşamalı bir geçiş sunmaktadır:

  • 2026 Sistem Yılı: Yalnızca raporlama yükümlülüklerinin geçerli olduğu, gönüllü tamamlayıcı tahsisat fiyat mekanizması dışında herhangi bir tahsisat teslim yükümlülüğünün bulunmadığı bir hazırlık yılıdır. 2026 yılı verisi, alt tesis ve faaliyet seviyesi altyapısının kurulacağı temel dönemdir.

  • 2027 Sistem Yılı: Doğrulanmış emisyonlara karşılık tahsisat teslim yükümlülüğünün doğduğu yıldır. Bu döneme ilişkin teslim yükümlülüğü 2028 Kasım ayının son iş gününe kadar yerine getirilecektir.

  • 2028–2030 ve 2031–2035 Dönemleri: Birinci uygulama döneminin alt dönemleri olup, pilot sonrasında tam uygulamaya geçişi kapsamaktadır; birinci uygulama dönemi 2035 emisyonlarıyla sona ermektedir.

3. Ücretsiz Tahsisat ve Kıyas Değeri (Benchmark) Mantığı

2027 sistem yılı için pilot kapsamındaki faaliyetlerde ücretsiz tahsisat oranı, kıyas değeri yöntemi esas alınarak %100 olarak uygulanacaktır. Ancak “%100 ücretsiz tahsisat oranı”, tüm doğrulanmış emisyonların otomatik olarak birebir ücretsiz karşılanacağı anlamına gelmemektedir; tahsisat miktarı kıyas değeri, doğrulanmış faaliyet seviyesi ve ilgili düzeltme kuralları üzerinden hesaplanmaktadır.

  • Elektrik Üretiminde Kıyas Değeri: Santral veya tesis bazında belirlenmekte olup, pilot bakımından 2023–2027 döneminin emisyon yoğunluklarının ağırlıklı ortalaması esas alınmaktadır.

  • Elektrik Dışı Sektörler: Her alt tesis için ilgili sistem yılının emisyon yoğunluklarının ağırlıklı genel ortalaması kullanılmaktadır.

  • Ürün, ısı ve yakıt kıyas alt tesislerinde ücretsiz tahsisat genel olarak “kıyas değeri × doğrulanmış faaliyet seviyesi” mantığıyla hesaplanmaktadır.

  • Üretim süreci, tesis içi ısıtma ve bölgesel ısıtma alt tesislerine atfedilen emisyonların tamamı pilot dönemde ücretsiz tahsisat kapsamında değerlendirilmektedir.

  • Elektrik alt tesislerinde tahsisat açığı veya fazlasını dengelemek amacıyla sektörel düzeltme faktörü uygulanabilmektedir.

4. Alt Tesislere Ayırım ve Öncelik Sıralaması

Tesisin toplam emisyonu, İzleme Metodolojisi Planı’nda alt tesislere eksiksiz olarak atfedilmeli ve çifte sayım yapılmamalıdır. Alt tesis oluşturulurken uyulması gereken öncelik sırası şu şekildedir:

  1. Ürün kıyas alt tesisi

  2. Isı kıyas alt tesisi

  3. Bölgesel ısıtma alt tesisi

  4. Tesis içi ısıtma alt tesisi

  5. Yakıt kıyas alt tesisi

  6. Üretim süreci alt tesisi

Ek-1’deki PRODCOM listesi, ürün kıyas alt tesislerinin hangi ürün kodlarına göre sınıflandırılacağını belirlemektedir. Pilot dönemde elektrik, gri/beyaz klinker, nitrik asit, amonyak, birincil alüminyum, kok, sinterlenmiş cevher, sıvı metal ve çeşitli demir-çelik ürünleri için ürün kıyas alt tesisleri tanımlanmıştır.

5. Sürecin Temel Belge Yapısı: İMP ve FSR

Sistemin işleyişi iki temel belge üzerine kuruludur:

  • İMP (İzleme Metodolojisi Planı): Alt tesis sınırları, faaliyet seviyeleri, alt tesislere atfedilen emisyonlar, veri toplama ve ölçüm yöntemlerini içeren; Faaliyet Seviyesi Raporu’nun (FSR) hangi metodolojiye göre hazırlanacağını belirleyen temel dokümandır.

  • FSR (Faaliyet Seviyesi Raporu): Her sistem yılı için alt tesis bazında gerçekleşen faaliyet seviyeleri ve atfedilen emisyonları raporlayan, ücretsiz tahsisat hesaplamasının ve doğrulamanın temel girdisini oluşturan rapordur.

6. Raporlama, Doğrulama ve Takvim Esasları

Usul ve Esaslar çerçevesinde belirlenen takvim ve doğrulama kuralları şunlardır:

  • 2026 sistem yılına ait doğrulanmış FSR en geç 30 Nisan 2027’ye kadar Başkanlığa gönderilir.

  • 2027 sistem yılına ait doğrulanmış FSR en geç 30 Nisan 2028’e kadar Başkanlığa gönderilir.

  • Elektrik alt tesisine sahip tesisler, 2023, 2024 ve 2025 sistem yılları için de ayrı FSR hazırlar ve bunları 30 Haziran 2027’ye kadar sunar.

  • FSR, Başkanlığa gönderilmeden önce akredite doğrulayıcı kuruluş tarafından doğrulanmak zorundadır ve rapordaki toplam emisyon miktarı ile ilgili yılın doğrulanmış sera gazı emisyon raporundaki toplam emisyon miktarı birbirine eşit olmalıdır.

  • Doğrulama işlemleri makul güvence seviyesinde yürütülür; TR ETS tesisleri için stratejik analiz kapsamında saha ziyareti zorunludur.

  • Önemlilik seviyesi; emisyon, ölçülebilir ısı ve ürün kıyas alt tesislerinin faaliyet seviyesi verileri için raporlanan miktarın %5’i olarak belirlenmiştir. Doğrulayıcı kuruluşlar FSR’ye ilişkin bilgi ve belgeleri 10 yıl saklamak zorundadır.

7. İşletmeler İçin 8 Kritik Hazırlık Başlığı

  1. Pilot kapsama ve kategori B/C statüsüne girilip girilmediğini netleştirmek.

  2. Tesisin alt tesis mimarisini Ek-1 ve PRODCOM kodlarıyla doğru kurmak.

  3. Toplam emisyonları alt tesislere eksiksiz ve çifte sayım yaratmadan atfetmek.

  4. İMP’de ölçüm, hesaplama, veri toplama ve sorumluluk zincirini denetlenebilir biçimde tanımlamak.

  5. Faaliyet seviyesi verisini alt tesis bazında sistematik olarak izlemek.

  6. FSR ile sera gazı emisyon raporu arasında tam mutabakat sağlamak.

  7. Ölçüm ekipmanlarının kalibrasyon ve kalite güvence süreçlerini belgelemek.

  8. Doğrulama öncesinde veri izi, kanıt dokümanları ve iç kontrol sistemini saha ziyaretine hazır hâle getirmek.

Sonuç olarak, 30 Eylül 2026 tarihli Usul ve Esaslar; TR ETS pilot dönemini yalnızca bir “raporlama denemesi” olmaktan çıkararak alt tesis, kıyas değeri, ücretsiz tahsisat, faaliyet seviyesi ve doğrulama mimarisini operasyonel hâle getirmektedir. 2026 yılı veri ve sistem kurulum yılı iken, 2027 emisyonları doğrudan tahsisat teslim yükümlülüğünü doğuracaktır.