GRI Standartları ve GRI 102 İklim Değişikliği: İklim Raporlamasında 1 Ocak 2027 Dönemi ve Uygulama Rehberi

GRI Standartları ve GRI 102 İklim Değişikliği çerçevesi, kuruluşların ekonomi, çevre ve insanlar üzerindeki etkilerini şeffaf, karşılaştırılabilir ve doğrulanabilir bir biçimde raporlamasına yönelik küresel ölçekte en yaygın kullanılan gönüllü sürdürülebilirlik raporlama mimarisini oluşturmaktadır. Küresel Sürdürülebilirlik Standartları Kurulu (GSSB) tarafından yayımlanan GRI 102: İklim Değişikliği 2025 standardı, 1 Ocak 2027 ve sonrasında yayımlanan tüm raporlar için yürürlüğe girmektedir. GRI sisteminde yürürlük tarihi raporun kapsadığı döneme göre değil, doğrudan raporun yayım tarihine göre işlediğinden; 2027 yılı içerisinde yayımlanacak olan 2026 dönemi sürdürülebilirlik raporları da bu yeni standarda tabi olacaktır.

Kurumsal sürdürülebilirlik raporlamasının temelini oluşturan üç Evrensel Standart (GRI 1: Temel İlkeler 2021, GRI 2: Genel Açıklamalar 2021, GRI 3: Önemli Konular 2021) ile yeni iklim standardı (GRI 102: İklim Değişikliği 2025) arasındaki bütünsel yapı, zorunlu açıklamalar, muhasebe kuralları ve çıkarma (omission) esasları aşağıda tüm ayrıntılarıyla ele alınmıştır.

1. GRI 1: Temel İlkeler 2021 (Foundation 2021)

GRI 1, Küresel Sürdürülebilirlik Standartları Kurulu (GSSB) tarafından yayımlanan ve GRI Standartlarını kullanacak her kuruluşun ilk başvurduğu evrensel standarttır. GRI sisteminin amacını ve yapısını açıklar, temel kavramları tanımlar ve “GRI Standartlarıyla uyumlu” raporlama için karşılanması gereken şartlar ile raporlama ilkelerini belirler.

• Yürürlük: 1 Ocak 2023 ve sonrasında yayımlanan raporlar (Yürürlükten önce uygulamaya başlanması teşvik edilir).

• Amaç: Kuruluşun ekonomi, çevre ve insanlar (insan hakları dahil) üzerindeki en önemli etkilerini ve bu etkileri nasıl yönettiğini şeffaf biçimde kamuoyuna açıklamasıdır. GRI performans için eşik, hedef veya “iyi/kötü” ölçütü belirlemez.

• Dil Kuralı: Standart metninde “shall” zorunlu şartı, “should” tavsiyeyi, “can” ise seçeneği ifade eder. Rehberlik (guidance) bölümlerine uyum zorunlu değildir; ancak sözlükteki tanımların kullanılması zorunludur.

GRI Standartlarının Mimarisi

1. Evrensel Standartlar: GRI 1 (Temel İlkeler), GRI 2 (Genel Açıklamalar) ve GRI 3 (Önemli Konular). Uyumlu raporlama yapan her kuruluş bu üç standardı eksiksiz uygular.

2. Sektör Standartları: Kuruluşun sektöründe muhtemelen önemli olan konuları gösterir; kuruluşun faaliyet alanına ilişkin yayımlanmış bir sektör standardı varsa kullanılması zorunludur.

3. Konu Standartları: Önemli bulunan her konu için spesifik açıklamaları içerir (ör. iklim değişikliği, biyoçeşitlilik, enerji, su, iş sağlığı ve güvenliği).

Dört Temel Kavram

• Etki (Impact): Kuruluşun faaliyetleri veya iş ilişkileri yoluyla ekonomi, çevre ve insanlar üzerinde yarattığı ya da yaratabileceği etkidir. Etkiler gerçekleşmiş veya potansiyel, olumlu veya olumsuz, kısa veya uzun vadeli, geri döndürülebilir veya geri döndürülemez olabilir.

• Önemli Konular (Material Topics): Kuruluşun en önemli etkilerini temsil eden konulardır. GRI’da önemlilik tamamen etki temellidir; bir konunun finansal açıdan önemli görülmemesi, o konunun raporlamadan çıkarılması için gerekçe olamaz.

• Durum Tespiti (Due Diligence): Olumsuz etkilerin belirlenmesi, önlenmesi, azaltılması ve nasıl ele alındığının hesabının verilmesi sürecidir. Kuruluşun olumsuz bir etkiye “neden olması”, “katkıda bulunması” veya iş ilişkisi yoluyla “doğrudan bağlantılı olması” sorumluluğunun kapsamını belirler.

• Paydaş (Stakeholder): Çıkarları kuruluşun faaliyetlerinden etkilenen veya etkilenebilecek kişi ve gruplardır. Tedarik zinciri çalışanları, yerel topluluklar ve gelecek nesiller gibi kuruluşla doğrudan sözleşme ilişkisi olmayan gruplar da paydaş tanımına dahildir.

İki Kullanım Yolu: “GRI ile Uyumlu” ve “GRI’ye Atıfla”

Kriter	GRI ile Uyumlu (In Accordance)	GRI’ye Atıfla (With Reference)
Kapsam	Tüm önemli konular; kuruluşun etkilerine dair kapsamlı resim.	Seçilen belirli konular veya standartlar.
Şart Sayısı	9 zorunlu şartın tamamı karşılanmalıdır.	3 şart: GRI içerik endeksi, kullanım beyanı ve GRI’ye bildirim.
Uygun Olduğu Durum	Tam kapsamlı kurumsal sürdürülebilirlik raporu.	Raporlamada ilk adım veya belirli bir amaca/düzenlemeye uyum (ör. iklimle ilgili bir düzenlemeye uyum).

“GRI ile Uyumlu” Raporlama İçin 9 Zorunlu Şart

Dokuz şarttan biri dahi karşılanmazsa kuruluş “GRI ile uyumlu” beyanında bulunamaz; yalnızca koşulları sağlıyorsa “GRI’ye atıfla” raporlama yapabilir:

No	Şart	Öne Çıkan Uygulama Kuralı
1	Raporlama ilkelerini uygula	Sekiz raporlama ilkesinin tamamı raporda uygulanır.
2	GRI 2 açıklamalarını raporla	GRI 2-1 ile 2-5 arası açıklamalarda çıkarma gerekçesine (omission) izin yoktur.
3	Önemli konuları belirle	Uygulanabilir sektör standardındaki her konu değerlendirilir; önemsiz bulunanlar gerekçesiyle içerik endeksinde listelenir.
4	GRI 3 açıklamalarını raporla	3-1 (süreç), 3-2 (konu listesi) ve 3-3 (konu yönetimi) raporlanır; çıkarma gerekçesi yalnızca 3-3 için mümkündür.
5	Önemli konular için Konu Standardı açıklamalarını raporla	Yalnızca tespit edilen etkilerle ilgili açıklamalar raporlanır; asgari açıklama sayısı yoktur.
6	Çıkarma gerekçesi ver	Raporlanamayan açıklamalar için yalnızca tanımlı dört geçerli gerekçe kullanılabilir.
7	GRI içerik endeksini yayımla	Kullanım beyanı, önemli konular, açıklamalar, konumları ve çıkarma gerekçeleri endekste yer alır.
8	Kullanım beyanı ver	Kuruluş adı ve raporlama dönemini içeren standart cümle içerik endeksinde yer alır.
9	GRI’ye bildir	Rapor yayımlandığında reportregistration@globalreporting.org adresine e-posta gönderilir (ücretsizdir).

Çıkarma (Omission) Gerekçeleri ve İstisnalar

Karşılanamayan bir açıklama veya şart için yalnızca şu dört gerekçeden biri kullanılabilir:

1. Uygulanamaz (Not applicable): Açıklama kuruluşun niteliği gereği geçerli değildir; nedeni açıklanır.

2. Yasal yasaklar (Legal prohibitions): Bilginin açıklanmasını engelleyen ilgili yasal yasak tanımlanır.

3. Gizlilik kısıtları (Confidentiality constraints): Belirli gizlilik kısıtı tanımlanır (yalnızca istisnai durumlarda kullanılmalıdır).

4. Bilgi mevcut değil / eksik (Information unavailable / incomplete): Eksik kısım, bilginin neden mevcut olmadığı, bilgiyi edinmek için atılan adımlar ve bilginin elde edileceği süre/takvim belirtilir (yalnızca istisnai durumlarda kullanılmalıdır).

Kritik Kurallar:

• Çıkarma gerekçesine izin verilmeyen açıklamalar: GRI 2-1, 2-2, 2-3, 2-4, 2-5, 3-1 ve 3-2 açıklamaları hiçbir gerekçeyle rapordan çıkarılamaz.

• Unsur yoksa: Açıklamada istenen bir unsur (örneğin bir komite, politika veya süreç) kuruluşta mevcut değilse, bunun yokluğunu açıkça belirtmek şartı karşılar; bu durumda çıkarma gerekçesi kullanılmasına gerek kalmaz.

Sekiz Raporlama İlkesi ve Ek Tavsiyeler

Raporlama İlkesi	Beklenti ve Uygulama Esası
Doğruluk (Accuracy)	Bilgi doğru ve etkilerin değerlendirilmesine yetecek ayrıntıda olmalı; tahminler ve varsayımlar açıkça belirtilmelidir.
Denge (Balance)	Olumlu ve olumsuz etkiler tarafsız biçimde sunulmalı; kuruluşu olumsuz gösteren bilgiler atlanmamalıdır.
Açıklık (Clarity)	Bilgi paydaşlar için erişilebilir, net ve anlaşılır olmalıdır.
Karşılaştırılabilirlik (Comparability)	Veriler cari dönemle birlikte en az iki önceki dönemle sunulmalı; yöntemler tutarlı olmalı, değişiklikler açıklanmalıdır.
Bütünlük (Completeness)	Raporlama dönemindeki etkilerin değerlendirilmesine yetecek kapsamda bilgi verilmelidir.
Sürdürülebilirlik Bağlamı (Sustainability Context)	Etkiler, Paris Anlaşması veya ekolojik eşikler gibi geniş sürdürülebilir kalkınma hedefleri bağlamında sunulmalıdır.
Zamanlılık (Timeliness)	Bilgi düzenli aralıklarla ve paydaşların karar almasına yetecek sürede yayımlanmalıdır.
Doğrulanabilirlik (Verifiability)	Bilgi, kalitesinin ve güvenilirliğinin incelenebileceği şekilde toplanmalı, kaydedilmeli ve belgelenmelidir.

• Ek Tavsiyeler: Sürdürülebilirlik raporu, mümkünse finansal raporla aynı dönem ve aynı şirketler grubu için hazırlanmalı ve aynı zamanda yayımlanmalıdır. Güvenilirlik için iç kontroller, bağımsız dış güvence (external assurance) ve paydaş/uzman panelleri önerilir. Dış güvence zorunlu değildir; ancak kuruluşun dış güvence politikası GRI 2-5 kapsamında açıklanır. GRI 1, dış güvenceyi uyum değerlendirmesi veya performans sertifikasyonundan ayrı bir faaliyet olarak tanımlar.

2. GRI 2: Genel Açıklamalar 2021 (General Disclosures 2021)

GRI 2, raporlayan kuruluşun kimliğini, faaliyetlerini, yönetişim yapısını, politikalarını ve paydaş ilişkilerini ortaya koyan evrensel standarttır (Yürürlük: 1 Ocak 2023). Kuruluşun profilini ve ölçeğini göstererek etkilerinin hangi bağlamda değerlendirileceğine zemin oluşturur.

• Kimler İçin Zorunlu: “GRI ile uyumlu” raporlama yapan her kuruluş, önemlilik değerlendirmesinden bağımsız olarak GRI 2’deki 30 açıklamanın tamamını raporlar. Önemli konu seçimi GRI 2 için geçerli değildir.

• Kapsamı Belirleyen Açıklama: GRI 2-2‘de listelenen kuruluşlar (şirketler), GRI 2’deki diğer tüm açıklamaların raporlama kapsamını belirler. Faaliyet raporu veya web sitesinde başka yerde yayımlanan bilgi tekrar yazılmaz; içerik endeksinde doğrudan konumu gösterilir.

GRI 2: 5 Bölüm ve 30 Açıklamanın Tam Listesi

1. Bölüm: Kuruluş ve Raporlama Uygulamaları (2-1 ile 2-5 — Çıkarma Gerekçesi Kabul Edilmez)

• 2-1 Kuruluş bilgileri: Yasal unvan, ortaklık yapısı ve hukuki şekil, merkez adresi, faaliyet gösterilen ülkeler.

• 2-2 Rapora dahil kuruluşlar: Rapora dahil tüm şirketler; finansal tablolardaki kapsamla farklar; birden fazla şirket varsa konsolidasyon yaklaşımı (azınlık payları, birleşme ve devralmalar dahil).

• 2-3 Dönem, sıklık, iletişim: Raporlama dönemi ve sıklığı; finansal raporlama dönemi ve fark varsa nedeni; yayım tarihi; raporla ilgili iletişim noktası.

• 2-4 Bilgi düzeltmeleri: Önceki dönem verilerinde yapılan düzeltmeler (restatements), nedenleri ve etkileri.

• 2-5 Dış güvence: Dış güvence politikası ve uygulaması (güvence alınmasa da açıklanır); alındıysa rapor bağlantısı, kapsam, kullanılan standart, güvence düzeyi, sınırlamalar ve güvence sağlayıcıyla ilişki.

2. Bölüm: Faaliyetler ve Çalışanlar (2-6 ile 2-8)

• 2-6 Faaliyetler, değer zinciri ve diğer iş ilişkileri: Sektörler; ürün, hizmet ve pazarlar; tedarik zinciri; aşağı akıştaki kuruluşlar; diğer önemli iş ilişkileri ve önceki döneme göre önemli değişiklikler.

• 2-7 Çalışanlar: Toplam çalışan sayısı (cinsiyet ve bölge kırılımıyla); daimi, geçici, garantisiz saatli (non-guaranteed hours), tam ve yarı zamanlı çalışan sayıları; kişi sayısı mı yoksa tam zamanlı eşdeğer (FTE) mi kullanıldığı; dönem içindeki önemli dalgalanmalar.

• 2-8 Çalışan olmayan işgücü: İşi kuruluş tarafından kontrol edilen ancak kuruluşun çalışanı olmayan kişilerin sayısı, türleri (taşeron, ajans çalışanı, serbest çalışan vb.), yaptıkları işin niteliği ve hesaplama yöntemi.

3. Bölüm: Yönetişim (2-9 ile 2-21)

• 2-9 Yönetişim yapısı ve bileşimi: Yönetişim yapısı ve komiteler; ekonomi, çevre ve insanlar üzerindeki etkilerin yönetiminden sorumlu komiteler; en üst yönetim organının bağımsızlık, görev süresi, cinsiyet, yetkinlik ve paydaş temsili gibi kriterlere göre bileşimi.

• 2-10 En üst yönetim organının aday gösterilme ve seçilme süreci: Seçim süreci ve kriterleri; paydaş görüşleri, çeşitlilik, bağımsızlık ve yetkinliğin dikkate alınıp alınmadığı.

• 2-11 En üst yönetim organının başkanı: En üst organ başkanının aynı zamanda kuruluşta üst düzey yönetici (icracı) olup olmadığı; öyleyse görevi, nedeni ve çıkar çatışmalarının nasıl önlendiği/yönetildiği.

• 2-12 Etkilerin yönetiminin gözetiminde en üst yönetim organının rolü: En üst organın sürdürülebilirlik amacı, değerleri, stratejisi ve durum tespiti (due diligence) süreçlerini geliştirmedeki, onaylamadaki ve etkinliğini gözden geçirmedeki rolü.

• 2-13 Etkilerin yönetimi için sorumluluğun devri: Etkilerin yönetimi için sorumluluğun hangi üst düzey yöneticilere veya çalışanlara devredildiği; bu kişilerin en üst organa raporlama süreci ve sıklığı.

• 2-14 Sürdürülebilirlik raporlamasında en üst yönetim organının rolü: Önemli konular dahil raporlanan bilgilerin en üst yönetim organı tarafından gözden geçirilip onaylanıp onaylanmadığı; onaylanmıyorsa nedeni.

• 2-15 Çıkar çatışmaları: Çıkar çatışmalarını önleme ve azaltma süreçleri; çapraz yönetim kurulu üyelikleri, tedarikçilerle çapraz pay sahipliği, hâkim ortaklar ve ilişkili taraflarla ilgili çıkar çatışmalarının paydaşlara açıklanıp açıklanmadığı.

• 2-16 Kritik endişelerin iletilmesi: Kritik endişelerin en üst yönetim organına nasıl iletildiği; raporlama dönemi içinde iletilen kritik endişelerin toplam sayısı ve niteliği.

• 2-17 En üst yönetim organının ortak bilgi birikimi: En üst yönetim organının sürdürülebilir kalkınma konusundaki kolektif bilgi, beceri ve deneyimini geliştirmeye yönelik alınan önlemler.

• 2-18 En üst yönetim organının performansının değerlendirilmesi: En üst organın etkilerin yönetimini gözetimindeki performansının değerlendirilme süreci, değerlendirmenin bağımsız olup olmadığı, sıklığı ve sonuçlarına göre alınan aksiyonlar.

• 2-19 Ücret politikaları: En üst yönetim organı üyeleri ve üst düzey yöneticilerin sabit ve değişken ücret, ikramiye, kıdem/ayrılma ödemeleri, geri alım (clawback) ve emeklilik hakları; ücret politikalarının kuruluşun etki yönetimi hedefleri ve performansıyla nasıl ilişkilendirildiği.

• 2-20 Ücret belirleme süreci: Ücret politikalarının tasarım süreci, bağımsız ücret komitesi ve ücret danışmanlarının katılımı, paydaş görüşlerinin nasıl dikkate alındığı ve varsa ücret politikalarına ilişkin oylama sonuçları.

• 2-21 Yıllık toplam ücret oranı: Kuruluşta en yüksek ücret alan kişinin yıllık toplam ücretinin, tüm çalışanların (en yüksek ücretli kişi hariç) medyan yıllık toplam ücretine oranı; ayrıca en yüksek ücretli kişinin yıllık toplam ücretindeki yüzdesel artışın, diğer çalışanların medyan yıllık toplam ücretindeki yüzdesel artışa oranı.

4. Bölüm: Strateji, Politikalar ve Uygulamalar (2-22 ile 2-28)

• 2-22 Sürdürülebilir kalkınma stratejisine ilişkin beyan: En üst yönetim organı veya en üst düzey yöneticinin (ör. CEO/Genel Müdür), sürdürülebilir kalkınmanın kuruluş için önemine ve stratejisine ilişkin beyanı.

• 2-23 Politika taahhütleri: Sorumlu iş davranışına ilişkin politika taahhütleri; atıf yapılan hükümetlerarası/uluslararası belgeler; durum tespiti (due diligence), ihtiyat ilkesi (precautionary principle) ve insan haklarına saygı taahhüdü; taahhütlerin onay düzeyi, kapsamı ve paydaşlara iletişimi.

• 2-24 Politika taahhütlerinin yerleştirilmesi: Taahhütlerin sorumluluk dağılımı, operasyonel süreçler, iş ilişkileri ve eğitimler yoluyla organizasyon geneline nasıl yerleştirildiği.

• 2-25 Olumsuz etkilerin giderilmesi süreçleri: Kuruluşun neden olduğu veya katkıda bulunduğu olumsuz etkileri giderme (remediation) taahhüdü, operasyonel düzeydeki şikâyet mekanizmaları, paydaşların bu mekanizmaların tasarımına katılımı ve etkinliğin nasıl izlendiği.

• 2-26 Danışma ve endişe bildirme mekanizmaları: Bireylerin sorumlu iş davranışı politikaları hakkında tavsiye isteyebileceği ve kuruluşun faaliyetleriyle ilgili endişelerini (ihbar/etik hatları vb.) iletebileceği mekanizmalar.

• 2-27 Mevzuata uyum: Raporlama dönemi içindeki önemli yasa ve yönetmelik ihlallerinin toplam sayısı (para cezası uygulanan ve пара cezası dışındaki yaptırımlar uygulananlar olarak ayrı ayrı); cari dönemde ödenen para cezalarının toplam parasal değeri (cari dönem ve önceki dönem ihlalleri kırılımıyla) ve “önemli” ihlalin nasıl tanımlandığı.

• 2-28 Üyelik dernekleri: Kuruluşun yönetimde yer aldığı, projelere katıldığı veya rutin üyelik ötesinde finansman sağladığı sektör dernekleri, diğer üyelik dernekleri ve ulusal/uluslararası savunuculuk kuruluşları.

5. Bölüm: Paydaş Katılımı (2-29 ile 2-30)

• 2-29 Paydaş katılımı yaklaşımı: İletişim kurulan paydaş grupları, nasıl belirlendikleri, katılımın amacı ve paydaşlarla anlamlı katılımın nasıl sağlandığı.

• 2-30 Toplu iş sözleşmeleri: Toplu iş sözleşmesi kapsamındaki toplam çalışanların yüzdesi; kapsam dışındaki çalışanların çalışma koşullarının ve istihdam şartlarının toplu iş sözleşmelerine göre mi yoksa başka mekanizmalarla mı belirlendiği.

3. GRI 3: Önemli Konular 2021 (Material Topics 2021)

GRI 3, kuruluşun önemli konularını nasıl belirleyeceğini adım adım açıklayan ve bu sürece ilişkin üç zorunlu açıklamayı içeren evrensel standarttır (Yürürlük: 1 Ocak 2023). Birinci bölümdeki dört adımlı süreç metodolojik rehberlik sunar; ikinci bölümdeki 3-1, 3-2 ve 3-3 açıklamaları ise “GRI ile uyumlu” raporlamada zorunludur (3-1 ve 3-2 için çıkarma gerekçesi kullanılamaz).

Önemli Konuların Belirlenmesi: 4 Adımlı Süreç

Adım	Süreç İçeriği ve Uygulama Detayı
1. Kuruluşun bağlamını anla	Faaliyetler, iş ilişkileri, sürdürülebilirlik bağlamı (sektör ve coğrafyaya özgü riskler, uyulması beklenen uluslararası belgeler ve mevzuat) ve paydaşların genel resmi çıkarılır.
2. Gerçekleşmiş ve potansiyel etkileri belirle	Olumlu ve olumsuz, kısa ve uzun vadeli etkiler; kuruluşun kendi faaliyetleri ve değer zinciri genelinde tespit edilir. Kaynak sınırlıysa önce olumsuz etkiler belirlenir.
3. Etkilerin büyüklüğünü değerlendir	Etkiler nicel ve nitel analizle değerlendirilir; etkilenen paydaşlar ve bağımsız uzmanlarla istişare edilir.
4. Raporlama için önceliklendir	Etkiler büyüklüklerine göre sıralanır, konulara gruplanır ve raporlama için bir eşik belirlenir; sonuç uygulanabilir sektör standartlarına ve uzmanlara karşı test edilir.

İlk üç adım, raporlama sürecinden bağımsız ve sürekli yürütülen etki yönetimi (due diligence) sürecinin parçasıdır; dördüncü adım ise bu süreçten raporlanacak önemli konuları çıkarır. Önemli konular her raporlama döneminde gözden geçirilmeli, süreç belgelenmeli ve en üst yönetim organı tarafından onaylanmalıdır.

Etkilerin Büyüklüğü Nasıl Değerlendirilir?

Etki Türü	Belirleyici Değerlendirme Kriterleri
Gerçekleşmiş olumsuz etki	Ciddiyet (Severity): Ölçek (etkinin ne kadar ağır olduğu), kapsam (etkinin ne kadar yaygın olduğu / kaç kişiyi etkilediği) ve telafi edilemezlik (etkinin giderilmesinin ne kadar zor veya imkânsız olduğu).
Potansiyel olumsuz etki	Ciddiyet + Gerçekleşme Olasılığı (Likelihood).
Potansiyel insan hakları etkisi	Ciddiyet, her zaman gerçekleşme olasılığının önünde gelir.
Gerçekleşmiş olumlu etki	Ölçek ve Kapsam.
Potansiyel olumlu etki	Ölçek, Kapsam ve Gerçekleşme Olasılığı.

• Göreli Değerlendirme: Bir etkinin ciddiyeti, kuruluşun diğer etkileriyle karşılaştırılarak belirlenir. Örneğin kuruluşun sera gazı emisyonları küresel toplam emisyonlarla kıyaslanmamalıdır; bu kıyas, emisyonların önemsiz olduğu yanıltıcı sonucuna götürebilir.

• Mahsuplaşma Yoktur: Olumsuz etkiler olumlu etkilerle telafi edilemez (netleştirilemez); ikisi ayrı ayrı değerlendirilir ve önceliklendirilir.

• Tek Kriter Etkinin Büyüklüğü: Bir konunun raporlanmasının zor olması, verisinin eksik olması veya henüz yönetilmiyor olması, onu önemli konu listesinden çıkarmak için gerekçe olamaz. Finansal açıdan önemli görülmemesi de konuyu geri plana atmak için kullanılamaz.

Olumsuz Etkilere Dahil Olma Biçimleri

1. Neden olma (Causing): Etki doğrudan kuruluşun kendi faaliyetlerinden kaynaklanır.

2. Katkıda bulunma (Contributing): Kuruluşun faaliyetleri başka bir tarafın etkiye yol açmasını kolaylaştırır veya teşvik eder (ör. tedarikçiye maliyet veya süre açısından gerçekçi olmayan teslim şartları dayatılması).

3. Doğrudan bağlantılı olma (Directly linked): Kuruluş etkiye neden olmasa veya katkıda bulunmasa da etki, iş ilişkileri yoluyla ürün, hizmet veya faaliyetlerine bağlıdır (bu bağlantı yalnızca birinci kademe doğrudan sözleşme ilişkisiyle sınırlı değildir).

GRI 3 Zorunlu Açıklamaları

• 3-1 Önemli konuların belirlenme süreci: Olumlu ve olumsuz, gerçekleşmiş ve potansiyel etkilerin nasıl belirlendiği ve önceliklendirildiği; kullanılan varsayımlar ve eşikler; sürece görüşleriyle katkı veren paydaşlar ve uzmanlar.

• 3-2 Önemli konular listesi: Belirlenen önemli konuların listesi ve önceki raporlama dönemine göre listedeki değişiklikler.

• 3-3 Önemli konuların yönetimi: Her önemli konu için ayrı ayrı raporlanır:

  • (a) Ekonomi, çevre ve insanlar üzerindeki gerçekleşmiş ve potansiyel, olumlu ve olumsuz etkiler;

  • (b) Kuruluşun olumsuz etkiye kendi faaliyetleri yoluyla mı yoksa iş ilişkileri yoluyla mı dahil olduğu;

  • (c) Konuya ilişkin politika veya taahhütler;

  • (d) Olumsuz etkileri önlemek, azaltmak ve gidermek (ve olumlu etkileri yönetmek) için alınan aksiyonlar;

  • (e) Hedefler, göstergeler ve alınan aksiyonların etkinliğinin nasıl izlendiği (hedeflere yönelik ilerleme ve çıkarılan dersler dahil);

  • (f) Paydaşlarla katılımın alınan aksiyonları belirlemeye ve aksiyonların etkinliğini değerlendirmeye nasıl katkı sağladığı.

4. GRI 102: İklim Değişikliği 2025 (Climate Change 2025)

GRI 102, kuruluşun iklim değişikliğiyle ilgili etkilerini ve bu etkileri nasıl yönettiğini raporlamasına yönelik güncel konu standardıdır. Sera gazı emisyonlarının yanı sıra geçiş planı, uyum planı, adil geçiş, değer zincirindeki uzaklaştırmalar ve karbon kredilerini kapsar.

• Yürürlük: 1 Ocak 2027 ve sonrasında yayımlanan raporlar. Yürürlük yayım tarihine bağlı olduğundan, 2027’de yayımlanacak 2026 dönemi raporları da kapsama girer. Erken uygulama teşvik edilir.

• Kimler İçin Zorunlu: İklim değişikliğini önemli konu olarak belirleyen ve “GRI ile uyumlu” raporlama yapan kuruluşlar; GRI 3-3 açıklamasının yanı sıra 102-1 ile 102-10 arasından etkileriyle ilgili olan açıklamaları raporlar (Bu açıklamalarda geçerli çıkarma gerekçeleri kullanılabilir).

• İlişkili Standartlar: GRI 101: Biyoçeşitlilik 2024 ve GRI 103: Enerji 2025.

• Azaltım Hiyerarşisi: Standart, öncelik sırasıyla emisyonlardan kaçınma, emisyonları azaltma ve en son aşamada kalan (residual) emisyonları dengeleme yaklaşımını esas alır.

GRI 102 Yapısı: 2 Bölüm ve 10 Açıklama

1. Bölüm: Konu Yönetimi Açıklamaları (102-1 ve 102-2)

Açıklama	Raporlanacak Temel Bilgiler ve Şartlar
102-1 İklim Değişikliğinin Azaltımı İçin Geçiş Planı	• Geçiş planındaki politika ve aksiyonlar; • Planın 1,5°C hedefiyle uyumu, kullanılan bilimsel senaryolar, metodolojiler ve temel varsayımlar; • Raporlama döneminde geçiş planının uygulanması için yapılan toplam harcama (parasal tutar ve kuruluşun toplam harcaması [CapEx/OpEx] içindeki yüzdesel payı); • Planın gözetiminden ve uygulanmasından sorumlu yönetişim organları; • Planın kuruluşun genel iş stratejisine ve finansal planlamasına nasıl entegre edildiği; • Emisyon azaltım ve fosil yakıtlardan çıkış (phase-out) hedefleriyle bağlantı; • Planın adil geçiş (just transition) ilkeleriyle nasıl uyumlu hale getirildiği; • Planın çalışanlar, yerel topluluklar, savunmasız gruplar ve biyoçeşitlilik/ekosistemler üzerindeki gerçekleşmiş ve potansiyel etkileri; • Kuruluşun doğrudan veya üyesi olduğu kuruluşlar aracılığıyla yürüttüğü lobi faaliyetlerinin geçiş planıyla tutarlılığı. (Kuruluşun geçiş planı yoksa: nedeni, plan hazırlama niyeti, atılacak adımlar ve tamamlanma takvimi açıklanır).
102-2 İklim Değişikliğine Uyum Planı	• Fiziksel ve geçiş kaynaklı iklim riskleri ve fırsatlarıyla ilişkili etkiler; • Uyum politikaları ve aksiyonları; kullanılan iklim senaryoları ve sıcaklık projeksiyonları; • Uyum planı için yapılan harcamalar, sorumlu yönetişim yapısı, hedefler ve ilerleme durumu; • Planın adil geçiş ilkeleriyle uyumu ile insanlar ve biyoçeşitlilik üzerindeki etkileri. (Uyum planı yoksa nedeni ve hazırlık takvimi açıklanır).

2. Bölüm: Konu Açıklamaları (102-3 ile 102-10)

Açıklama	Raporlanacak Temel Bilgiler ve Şartlar
102-3 Adil Geçiş (Just Transition)	• İklim değişikliği geçiş veya uyum çabaları kapsamında raporlama döneminde işe alınan, işten çıkarılan, başka göreve aktarılan (redeployed) ve yeniden beceri eğitimi (reskilling/upskilling) alan çalışan sayıları (cinsiyet ve çalışan türü kırılımıyla); • Yeni işe alınan çalışanların temel ücretinin, faaliyet gösterilen lokasyonlardaki yaşam maliyeti (living wage) tahminiyle karşılaştırması; • Geçiş veya uyum süreçlerinden etkilenen yerel topluluklarla (veya çalışan temsilcileriyle) yapılan anlaşmalar ve müzakere süreçleri.
102-4 Sera Gazı Emisyon Azaltım Hedefleri ve İlerleme	• Kısa, orta ve uzun vadeli brüt Kapsam 1, Kapsam 2 ve Kapsam 3 azaltım hedefleri (hem mutlak ton karbondioksit eşdeğeri [tCO₂e] hem de baz yıla göre yüzdesel azalma olarak); • Hedeflerde biyojenik $CO_2$‘nin nasıl ele alındığı, Kapsam 2 hesaplama yöntemi (lokasyon veya piyasa bazlı), kapsanan Kapsam 3 kategorileri ve sera gazları; • Hedeflerin 1,5°C küresel ısınma sınırı ile uyumu ve bilimsel temeli; • Baz yıl, baz yıl emisyonları ve yapılan yeniden hesaplamalar; • Sera gazı envanteri yöntemiyle hedeflere yönelik kaydedilen ilerleme ve bu ilerlemenin kuruluşun kendi azaltım girişimlerinden mi yoksa başka etkenlerden mi (ör. üretim düşüşü, tesis satışı, şebeke faktörü değişimi) kaynaklandığı.
102-5 Kapsam 1 Sera Gazı Emisyonları	• Brüt doğrudan (Kapsam 1) sera gazı emisyonları (tCO₂e); • Kyoto Protokolü kapsamındaki yedi sera gazı ($CO_2, CH_4, N_2O, HFC\text{‘ler}, PFC\text{‘ler}, SF_6, NF_3$) ve gaz bazında ayrı kırılım; • En güncel IPCC değerlendirme raporunun 100 yıllık Küresel Isınma Potansiyeli (GWP) değerlerinin kullanımı; • Biyojenik $CO_2$ emisyonlarının Kapsam 1 toplamından ayrı olarak raporlanması; • Seçilen baz yıl emisyonları, kullanılan emisyon faktörü kaynakları ve her üç kapsamda tutarlı biçimde uygulanan konsolidasyon yaklaşımı (özkaynak payı, finansal kontrol veya operasyonel kontrol).
102-6 Kapsam 2 Sera Gazı Emisyonları	• Lokasyon bazlı brüt dolaylı (Kapsam 2) emisyonlar (zorunlu) ve uygulanabiliyorsa piyasa bazlı brüt Kapsam 2 emisyonlar (tCO₂e); • Kapsanan gazlar ($CO_2, CH_4$ ve $N_2O$); • Biyojenik $CO_2$ emisyonlarının ayrı olarak raporlanması; • Baz yıl verileri, konsolidasyon yaklaşımı ve emisyon faktörü kaynakları; • Piyasa bazlı yöntem kullanıldığında, kullanılan sözleşmeye dayalı araçların (ör. YEK-G, I-REC, PPA) GHG Protokolü Kapsam 2 kalite kriterlerini karşılayıp karşılamadığı.
102-7 Kapsam 3 Sera Gazı Emisyonları	• Toplam brüt diğer dolaylı (Kapsam 3) emisyonlar (tCO₂e) ve GHG Protokolü’ndeki 15 Kapsam 3 kategorisinin her biri için ayrı kırılım; • Biyojenik $CO_2$ emisyonlarının ayrı raporlanması; baz yıl, konsolidasyon yaklaşımı, hesaplama yöntemleri (birincil veri payı, ikincil veri kaynakları) ve emisyon faktörleri; • 15 kategoriden herhangi biri için veri mevcut değilse, içerik endeksinde “bilgi mevcut değil / eksik” gerekçesi; eksik kısım, nedeni, veri toplamak için atılan adımlar ve tamamlama takvimiyle birlikte açıklanır.
102-8 Sera Gazı Emisyon Yoğunluğu	• Brüt emisyonlara dayalı emisyon yoğunluğu oranı; seçilen kuruluş özelindeki payda (ör. üretilen ürün tonajı, üretim birimi, net satış geliri, metrekare veya çalışan sayısı) ve yoğunluk hesabına dahil edilen kapsamlar (Kapsam 1, 2 ve/veya 3).
102-9 Değer Zincirindeki Sera Gazı Uzaklaştırmaları	• Kuruluşun kendi operasyonlarında (Kapsam 1) ve değer zincirinde (Kapsam 3) gerçekleşen toplam sera gazı uzaklaştırmaları (GHG removals) (tCO₂e — sera gazı ticareti/karbon kredileri hariç); • Depolama havuzu bazında kırılım (kara bazlı biyolojik depolama [orman/toprak], ürünlerde depolama, jeolojik depolama vb.); • Depolanan karbonun kalıcılık (permanence) riskinin ve geri salım (reversal) olaylarının nasıl izlendiği ve yönetildiği; • Uzaklaştırmaların kullanım amacı (ör. kalan emisyonları dengeleme); • Uzaklaştırma faaliyetlerinin insanlar ve biyoçeşitlilik üzerindeki etkileri ile hesaplama yöntem ve varsayımları.
102-10 Karbon Kredileri	• Raporlama döneminde iptal edilen (retired/cancelled) karbon kredilerinin toplam miktarı (tCO₂e) ve azaltım (reduction/avoidance) ile uzaklaştırma (removal) projeleri bazında kırılımı; • İptal edilen her bir kredi grubu/projesi için: proje adı ve proje kimlik numarası (ID), proje türü, iptal seri numarası, iptal tarihi, kredi üretim yılı (vintage), projenin bulunduğu ev sahibi ülke ve kayıtlı olduğu karbon sicili (registry); • Kredilerin sekiz kalite kriterine uyum durumu; • Kredilerin hangi amaçla iptal edildiği (ör. gönüllü iklim katkısı / BVCM, net sıfır kalan emisyon dengelemesi veya yasal uyum/ETS yükümlülüğü); • Karbon kredisi projelerinin insanlar, yerel topluluklar ve çevre/biyoçeşitlilik üzerindeki etkileri.

GRI 102 Temel Muhasebe ve Karbon Kredisi Kuralları

1. Brüt Raporlama İlkesi: Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları ile azaltım hedefleri ve hedef ilerlemeleri; değer zinciri uzaklaştırmaları, sera gazı ticareti (karbon kredileri dahil) ve önlenen emisyonlar (avoided emissions) hariç tutularak brüt olarak raporlanır. Net emisyon rakamı üzerinden envanter veya hedef ilerlemesi raporlanamaz.

2. Ayrı Açıklama Zorunluluğu: Değer zincirindeki uzaklaştırmalar 102-9‘da, satın alınan/iptal edilen karbon kredileri ise 102-10‘da emisyon envanterinden tamamen ayrı açıklamalarda raporlanır.

3. Karbon Kredisi 8 Kalite Kriteri: Kullanılan karbon kredilerinin şu sekiz kalite kriterini karşılayıp karşılamadığı açıklanmalıdır:

   • Ek katkı (Additionality)

   • Güvenilir baz senaryo (Credible baseline)

   • Kalıcılık (Permanence – geri salım riskinin yönetimi ve telafisi)

   • Sızıntının önlenmesi (Avoidance of leakage)

   • Tekil ihraç ve talep (Unique issuance and claiming – çifte sayımın önlenmesi)

   • Düzenli izleme (Regular monitoring)

   • Bağımsız geçerli kılma ve doğrulama (Independent validation and verification)

   • Güçlü program yönetişimi (Program governance)

4. Çifte Talep Yasağı: Değer zinciri içindeki bir emisyon azaltımını veya karbon uzaklaştırmasını karbon kredisi haline getirip başka bir tarafa satan kuruluş, bu azaltım veya uzaklaştırmayı kendi 102-4 (hedef ilerlemesi) veya 102-9 (uzaklaştırmalar) raporlamasında kullanamaz.

5. Net Sıfır ve BVCM Sınırı: Değer zincirindeki uzaklaştırmalar veya uzaklaştırma temelli krediler, ancak kuruluşun emisyonları en az %90 azaltıldıktan sonra kalan (residual) emisyonları dengelemek için net sıfır beyanında kullanılabilir. Değer zinciri dışındaki iklim katkıları (BVCM – Beyond Value Chain Mitigation), net sıfır hedefinde emisyon azaltımı veya dengeleme olarak sayılmaz.

6. Karşılaştırılabilirlik: Kapsam 1, 2 ve 3 verilerinin cari dönemle birlikte en az iki önceki dönem için sunulması önerilir.

5. Nötr Karbon Değerlendirmesi: Raporlama Sürecinde Kritik Kontrol Noktaları

• GRI 1 – Geçerli Uyum Beyanı: GRI 1, raporun içeriğinden çok raporun “kurallarını” belirleyen standarttır. Uygulamada en sık karşılaşılan sorun; içerik endeksi, standart kullanım beyanı veya GRI’ye resmî bildirim (reportregistration@globalreporting.org) yapılmadan raporun “GRI uyumlu” olarak tanıtılmasıdır; bu durumda uyum beyanı geçerli değildir. İlk kez rapor hazırlayan kuruluşlar için “GRI’ye atıfla” seçeneği gerçekçi bir başlangıç noktası olabilir. Raporlama yazılımı veya danışmanlık hizmeti seçiminde çıkarma kurallarının, içerik endeksinin ve sektör standardı değerlendirmesinin GRI 1’e uygun işlenip işlenmediği mutlaka kontrol edilmelidir.

• GRI 2 – Yönetişim Açıklamaları ve Sınır Tutarlılığı: GRI 2 için gereken veriler insan kaynakları, hukuk, finans ve yönetim kurulu sekretaryası gibi farklı birimlerde bulunduğundan, veri toplama planının rapor hazırlığının başında yapılması önemlidir. Uygulamada en çok zorlanılan alan 2-9 ile 2-21 arasındaki yönetişim ve ücretlendirme açıklamalarıdır. Standart, örneğin sürdürülebilirlik komitesi veya insan hakları politikası bulunmayan bir kuruluşun bu durumu açıkça belirtmesine izin verir; şeffaf bir “yok” beyanı, gerekçesiz çıkarmadan daha güvenilirdir. Ayrıca 2-2’de tanımlanan raporlama sınırının, kurumsal karbon ayak izi envanterindeki konsolidasyon yaklaşımıyla tutarlı olması raporun bütünlüğü açısından kritik bir kontrol noktasıdır.

• GRI 3 – Etki Temelli Önemlilik Analizi: Uygulamada sık görülen yaklaşım, paydaş anketiyle konuların puanlanıp “önemlilik matrisi” oluşturulmasıdır; ancak GRI 3’te belirleyici olan, etkilerin ciddiyet ve olasılık kriterleriyle değerlendirilmesi ve eşiğin belgelenmesidir. Görsel matris sunumu isteğe bağlıdır, sürecin kendisi ise doğrulanabilir olmalıdır. Olumlu ve olumsuz etkilerin ayrı değerlendirilmesi (mahsuplaşma yapılmaması), değer zincirinin kapsama alınması ve sektör standardı kontrol listesinin işletilmesi raporun güvenilirliği açısından belirleyicidir.

• GRI 102 – ISO 14064-1 Envanterinden Geçiş ve 2026 Hazırlığı: GRI 102, iklim raporlamasını emisyon envanterinin ötesine taşıyarak geçiş planı, adil geçiş ve karbon kredisi kalitesi konularında ayrıntılı şeffaflık bekler. Hesaplama tarafında GHG Protokolü ile uyumlu olduğundan, ISO 14064-1 envanteri hazırlayan kuruluşlar mevcut verilerinin önemli bir bölümünü kullanabilir; ancak ISO kategorilerinin Kapsam 1-2-3 ve 15 Kapsam 3 kategorisine eşlenmesi, biyojenik $CO_2$‘nin ayrı raporlanması ve konsolidasyon yaklaşımının üç kapsamda tutarlı uygulanması ayrıca kontrol edilmelidir. Yürürlük tarihi nedeniyle 2027’de yayımlanacak raporlar için veri toplama sürecinin 2026 dönemi itibarıyla bu standarda göre kurgulanması, geçiş planı ve harcama verisi için finans ve strateji birimlerinin sürece erken dahil edilmesi ve karbon kredilerinde kalite/kayıt kriterlerinin belgelenmesi kritik önem taşımaktadır.

(Not: Bu çalışma GRI 1: Foundation 2021, GRI 2: General Disclosures 2021, GRI 3: Material Topics 2021 ve GRI 102: Climate Change 2025 standartlarının bilgilendirme amaçlı Türkçe özetidir; resmî bir çeviri değildir. Raporlama ve uyum değerlendirmelerinde GSSB tarafından yayımlanan İngilizce orijinal metinler esas alınmalıdır).