ISO 14060 – Net Sıfırla Uyumlu Kuruluşlar: Temel Kavramlar ve ISO/DIS 14060 Teknik Özeti

ISO 14060 – Net Sıfırla Uyumlu Kuruluşlar: Temel Kavramlar ve ISO/DIS 14060 Teknik Özeti

(Hazırlanma tarihi: 22 Temmuz 2026 | Resmî dayanaklar: ISO/DIS 14060, ISO 14068-1, IPCC terminolojisi, UNFCCC karbon birimi tanımları ve TSE Kamu İstişare Rehberi)

Önemli Statü Notu

ISO 14060 henüz nihai ve yayımlanmış bir Uluslararası Standart değildir. Doküman, Taslak Uluslararası Standart (DIS) aşamasındadır ve kamu istişaresine açılmıştır. TSE tarafından paylaşılan 24 sayfalık belge de tam standart metni değil; ISO rehberinin Türkçeye çevrilmiş ve Türkiye uygulamaları dikkate alınarak uyarlanmış açıklayıcı kamu istişare rehberidir.

1. Önce Dört Temel Kavramı Netleştirelim

ISO 14060’ın doğru anlaşılması için dört kavramın birbirinden ayrılması gerekir. Aşağıdaki tanımlar, ISO ve IPCC terminolojisi ile UNFCCC’nin karbon birimi yaklaşımı birlikte değerlendirilerek sadeleştirilmiştir.

  • Karbon Nötrlüğü: Belirlenmiş bir konu (kuruluş, ürün, hizmet, etkinlik vb.), sınır ve dönem için hesaplanan sera gazı ayak izinin; önce azaltılması, ardından kalan kısmın uygun giderimler ve/veya karbon kredileriyle dengelenmesi sonucunda net etkisinin sıfır olmasıdır. Odak noktası belirli bir beyan konusu ve belirli bir dönemdir. Kritik ayrım; karbon nötr olmak, kuruluşun uzun vadeli iş modelini net sıfırla uyumlu hâle getirdiğini tek başına kanıtlamaz.

  • Net Sıfır: Kuruluşun Kapsam 1, Kapsam 2 ve ilgili Kapsam 3 dâhil önemli sera gazı emisyonlarını bilimsel temelli bir yol haritasıyla mümkün olan en düşük seviyeye indirmesi; yalnızca teknik ve ekonomik olarak ortadan kaldırılamayan artık emisyonları yüksek kaliteli insan kaynaklı giderimlerle dengelemesi ve bu durumu sürdürmesidir. Odak noktası kuruluşun operasyonlarının, yatırımlarının ve değer zincirinin uzun vadeli dönüşümüdür. Kritik ayrım; karbon kredisi satın almak veya belirli bir yılda denkleştirme yapmak tek başına net sıfır sağlamaz.

  • Karbon Giderimi: Atmosferdeki CO2’nin insan kaynaklı faaliyetlerle fiziksel olarak çekilmesi ve biyolojik, jeolojik, okyanusal rezervuarlarda veya ürünlerde yeterli süre depolanmasıdır. Niteliği fiziksel bir iklim sonucu ve süreçtir (ör. ağaçlandırma, toprak karbonunun artırılması, biyokömür, doğrudan hava yakalama). Kritik ayrım; her karbon giderimi otomatik olarak kredi değildir.

  • Karbon Kredisi: Bir kredilendirme programı tarafından metodoloji, izleme, geçerli kılma/doğrulama ve kayıt süreçleri sonrasında ihraç edilen; genellikle 1 tCO2e emisyon azaltımını veya giderimini temsil eden izlenebilir bir birimdir. Niteliği bir muhasebe, kayıt ve piyasa aracıdır. Kullanıldığında kayıt sisteminde emekliye ayrılması ve aynı sonucun iki kez talep edilmemesi gerekir.

Fiziksel Sonuç ile Piyasa Birimini Karıştırmayın: Karbon giderimi atmosferde gerçekleşen fiziksel çekim ve depolamadır. Karbon kredisi ise doğrulanmış bir azaltım veya giderim sonucunun kayıt sistemindeki temsilidir. Bir giderim, ancak ilgili programın koşullarını karşılayıp doğrulandıktan ve ihraç edildikten sonra giderim kredisine dönüşebilir.

2. Standardın Amacı ve Gelişim Süreci

ISO 14060, kuruluşların net sıfır hedeflerini güvenilir, tutarlı, uygulanabilir ve doğrulanabilir bir yapıya dönüştürmeyi amaçlayan uluslararası bir çerçevedir. Standardın temeli, 2022 yılında yayımlanan ISO Net Sıfır Kılavuzları’na (IWA 42:2022) dayanmaktadır.

  • Kuruluşların net sıfırla uyumlu hedefler belirlemesini sağlar.

  • Hedeflere ulaşmak için geçiş planı hazırlanmasını ve uygulanmasını ister.

  • İlerlemenin düzenli olarak izlenmesini, raporlanmasını ve güvence altına alınmasını öngörür.

  • Paris Anlaşması’nın uzun vadeli sıcaklık hedefleriyle uyumlu kurumsal eylemi destekler.

  • Yeşil aklama (greenwashing) riskini azaltacak doğrulanabilir beyan yapısı kurar.

3. Kapsam ve Kimler Kullanabilir?

Taslak standart, finansal olmayan kamu ve özel sektör kuruluşları başta olmak üzere geniş bir kuruluş yelpazesine uygulanabilecek şekilde hazırlanmıştır. KOBİ’ler için ayrıca rehberlik içeren özel bir ek bulunmaktadır.

  • Kapsamda Olanlar: Kuruluş düzeyindeki net sıfır hedefleri, kamu ve özel sektör kuruluşları, büyük işletmeler ve KOBİ’ler, finans kuruluşlarının finansman dışı faaliyetleri.

  • Kapsam Dışı Olanlar: Ürün ve hizmet beyanları, marka ve etkinlik beyanları, bölge veya sektör düzeyindeki beyanlar, finans kuruluşlarının finansman faaliyetleri (ISO 32212 kapsamı).

4. Standardın Kuruluşlardan Beklediği Temel Yapı

  1. Sera Gazı Envanteri: Kuruluşun emisyon ve giderimlerini, kabul görmüş sera gazı muhasebesi standartlarına göre düzenli biçimde hesaplaması ve raporlaması gerekir.

  2. Bilimsel Temelli Hedefler: Net sıfır hedefleri; Paris Anlaşması, güvenilir referans yol haritaları, sektör koşulları ve kuruluşun faaliyet gösterdiği ülkenin koşullarıyla uyumlu olmalıdır.

  3. Ara Hedefler ve Faaliyet Hedefleri: Uzun vadeli hedefin yanında yakın dönem ara hedefleri ve enerji verimliliği, fosil yakıtlardan çıkış, ormansızlaşmanın önlenmesi gibi somut faaliyet hedefleri oluşturulmalıdır.

  4. Geçiş Planı: Hedeflere ulaşmak için sorumlulukları, kaynakları, yatırım ihtiyaçlarını, uygulama adımlarını, performans göstergelerini ve zaman planını içeren uygulanabilir bir geçiş planı hazırlanmalıdır.

  5. İzleme, Raporlama ve Güvence: İlerleme belirli aralıklarla ölçülmeli, kamuya açıklanmalı ve beyanlar geçerli kılma/doğrulama süreçleriyle desteklenmelidir.

5. ISO 14060 Karbon Nötrlüğü ile Net Sıfırı Nasıl Ayırıyor?

ISO 14060 kurumsal net sıfır uyumunu düzenler. Bir kuruluşun belirli bir yıl veya faaliyet için karbon nötr olduğunu göstermesi, tek başına net sıfırla uyumlu olduğu anlamına gelmez. Net sıfır için bilimsel temelli hedef, Kapsam 1-2-3 azaltımı, ara hedefler, geçiş planı, ilerleme takibi ve yalnızca artık emisyonların yüksek kaliteli giderimlerle dengelenmesi birlikte aranır.

Artık Emisyonlar (Residual Emissions): Artık emisyonlar, kuruluşun hedef tarihine kadar teknik ve ekonomik açıdan uygulanabilir tüm azaltım ve giderim seçeneklerini hayata geçirmesine rağmen envanter sınırları içinde ortadan kaldıramadığı emisyonlardır. Taslak, bu seviyenin sabit olmadığını; teknoloji, maliyet ve piyasa koşullarındaki değişimlere göre düzenli fizibilite değerlendirmeleriyle yeniden gözden geçirilmesini öngörür.

6. Sera Gazı Envanteri ve Kapsam 3

ISO 14060, sera gazı envanteri hesaplamasında mevcut uluslararası referansları temel alır. Kuruluşların uygun dokümanları kullanması öngörülmektedir:

  • ISO 14064-1 (Kuruluş seviyesinde sera gazı emisyonlarının ve giderimlerinin raporlanması)

  • GHG Protocol Kurumsal Muhasebe ve Raporlama Standardı

  • GHG Protocol Kapsam 2 Kılavuzu

  • GHG Protocol Kapsam 3 Standardı

Kapsam 3 Bakımından Kritik Sonuç: Kuruluşların tüm önemli Kapsam 3 emisyonlarını hesaplaması beklenmektedir. Uzun vadeli net sıfır hedefi tüm Kapsam 3 emisyonlarını kapsamalıdır. Ara hedeflerde ise emisyon büyüklüğü, kuruluşun etki düzeyi ve ikincil önemlilik kriterleri kullanılarak önceliklendirme yapılabilir.

7. Hedef Belirleme ve Ara Hedef Takvimi

Taslak, kuruluşların tüm sera gazlarını ve tüm emisyon kapsamlarını içeren hedefler belirlemesini öngörür. Hedefler güvenilir ve bilimsel temelli küresel, sektörel veya ulusal referans yol haritalarına dayanmalıdır.

  • İlk Ara Hedef: Hedefin belirlendiği tarihten itibaren en geç 5 yıl içinde.

  • Sonraki Ara Hedefler: Birbirini izleyen ara hedefler arasında en fazla 10 yıl.

  • Uzun Vadeli Hedef: Tüm kapsamları ve uzun vadede tüm Kapsam 3 emisyonlarını içermelidir.

Kapsamlara Göre Yaklaşım:

  • Kapsam 1: Temel yıl ile hedef yıl arasında bilimsel referans yol haritalarıyla uyumlu bir emisyon bütçesi oluşturulur ve izlenir.

  • Kapsam 2: Küresel, sektörel veya ulusal referans yol haritaları esas alınır; uygun yol haritası bulunmazsa IEA senaryolarına dayalı varsayılan seçenekler kullanılabilir.

  • Kapsam 3: Ara hedeflerde önemlilik değerlendirmesi yapılabilir; uzun vadeli hedef tüm Kapsam 3 emisyonlarını kapsar.

8. ISO 14060 Kapsamında Karbon Kredileri ve Karbon Giderimleri

  • Karbon Kredileri: Bir kredilendirme programınca ihraç edilen izlenebilir muhasebe/piyasa birimidir. Genellikle 1 tCO2e emisyon azaltımını veya giderimini temsil eder. Kuruluşun kendi emisyon azaltım hedeflerine ulaştığını göstermek için kullanılamaz. Küresel net sıfıra katkı veya taslaktaki sınırlı düzeltici faaliyetler kapsamında rol üstlenebilir.

  • Karbon Giderimleri: Atmosferden CO2’nin fiziksel olarak çekilmesi ve yeterli süre depolanmasıdır. Değer zincirinde veya dışında gerçekleştirilebilir. Kurumsal net sıfır başarısında yalnızca gerçek artık emisyonları dengelemek için kullanılır. Kalite, kalıcılık, izleme, tersine dönme ve çifte sayım riskleri değerlendirilmelidir.

9. Geçiş Planı ve Somut Faaliyetler

Net sıfıra geçiş planı, yalnızca hedef tablosu değil; kuruluşun strateji, yatırım, operasyon, tedarik zinciri, insan kaynağı ve yönetişim süreçlerine entegre edilen uygulama planıdır. Sağlam bir geçiş planının unsurları:

  • Hedeflere ulaşmak için uygulanacak azaltım ve giderim eylemleri

  • Sorumluluklar, kaynak tahsisi ve yönetişim yapısı

  • Yatırım ve finansman ihtiyaçları

  • İzleme göstergeleri, kilometre taşları ve raporlama düzeni

  • Enerji verimliliği, fosil yakıtlardan uzaklaşma ve ormansızlaşmanın önlenmesi gibi faaliyet hedefleri

10. Dört Aşamalı Net Sıfır Beyan Çerçevesi

  1. Net sıfır taahhüdü: Kuruluş net sıfır uyum sürecine başlamış; hedeflerini belirlemeyi ve geçiş planı geliştirmeyi taahhüt etmiştir.

  2. Net sıfırla uyumlu geçiş planı: Kuruluş hedeflerini belirlemiş, geçiş planını hazırlamış ve uygulama taahhüdünde bulunmuştur.

  3. Net sıfırla uyumlu ilerleme: Kuruluş hedefe yönelik ilerleme kaydetmekte, ara hedeflerini karşılamakta veya gerekli düzeltici faaliyetleri uygulamaktadır.

  4. Net sıfır başarısı: Kuruluş net sıfır hedefine ulaşmış ve bu durumu sürdürmeyi taahhüt etmiştir.

11. Ara Hedeften Sapma ve Düzeltici Faaliyetler

  • Kuruluş ara hedefini karşılayamazsa, sınırlı süreli bir düzeltici faaliyet ve uyum dönemine girebilir.

  • Düzeltici faaliyet dönemi en fazla 3 yıl sürebilir.

  • En fazla iki adet ve birbirini izlemeyen düzeltici dönem uygulanabilir.

  • Kuruluş, uyum döneminde bulunduğunu kamuya açık biçimde beyanıyla birlikte açıklamalıdır.

  • İzin verilen sapma sınırları aşılırsa ilgili net sıfır beyanı geri çekilmelidir.

12. Geçerli Kılma ve Doğrulama

  • Geçerli Kılma (Validation): Geleceğe dönük sonuçların değerlendirilmesidir. Geçiş planları, varsayımlar, senaryolar ve öngörülen hedeflerin makul olup olmadığı incelenir.

  • Doğrulama (Verification): Geçmişe dönük bilgi ve sonuçların değerlendirilmesidir. Envanterler, ilerleme raporları ve gerçekleşen performansın güvenilirliği incelenir. Taslak; birinci taraf, ikinci taraf veya bağımsız üçüncü taraf değerlendirmesine imkân tanımaktadır. Akredite bir kuruluş tarafından gerçekleştirilen bağımsız üçüncü taraf geçerli kılma ve doğrulamanın güvenilirliği önemli ölçüde artırdığı vurgulanmaktadır.

13. KOBİ’ler ve Birlikte Çalışabilirlik

  • Ek A, kaynak ve kapasite sınırlılığı yaşayan KOBİ’ler için daha yalın uygulama önerileri sunar.

  • KOBİ’lere örneğin Kapsam 3’te en önemli emisyon kategorilerine öncelik verme imkânı tanıyan rehberlik sağlar.

  • Ancak KOBİ’lere özgü daha düşük şartlı ayrı bir sertifikasyon veya uygunluk beyanı oluşturmaz.

  • ISO 14064-1, GHG Protocol ve mevcut yönetim sistemi süreçleriyle birlikte çalışabilirlik hedeflenir.

14. Türkiye’deki Kuruluşlar Açısından Beklenen Etkiler

  • Kurumsal hedefler: Genel “2050’de net sıfır” açıklamalarının yerini ölçülebilir, bilimsel temelli ve zaman bağlı hedeflerin alması gerekecek.

  • Kapsam 3 ve tedarik zinciri: İhracatçı ve sanayi kuruluşları, tedarikçi verisi toplama ve değer zinciri emisyon yönetimini güçlendirmek zorunda kalacak.

  • Geçiş planları: Hedeflerin yatırım planlarına, bütçelere, sorumluluklara ve operasyonel performans göstergelerine bağlanması gerekecek.

  • Karbon kredileri: Kredilerin gerçek emisyon azaltımının yerine kullanılması sınırlandırılacak; giderim kalitesi ve artık emisyon yaklaşımı önem kazanacak.

  • Beyan güvenilirliği: Doğrulanmamış veya ilerleme göstermeyen net sıfır iddialarının yeşil aklama riski artacak.

  • Doğrulama pazarı: Geçiş planlarının geçerli kılınması ve ilerleme bilgilerinin doğrulanması için yeni uzmanlık ve uygunluk değerlendirme ihtiyacı oluşacak.

15. Kamu İstişaresi ve Görüş Bildirme Süreci

ISO 14060’ın DIS aşaması, standardın nihai hâle gelmesinden önce paydaşların görüş bildirebildiği 12 haftalık uluslararası istişare dönemidir. Türkiye’de görüşler TSE aracılığıyla toplanmakta ve Ayna Komite değerlendirmesinden sonra ulusal görüş ile oya dönüştürülmektedir.

Nötr Karbon Sürdürülebilirlik Danışmanlık A.Ş. olarak şirketlerin ISO 14064-1 uyumlu sera gazı envanteri, Kapsam 3 taraması, bilimsel hedefler, artık emisyon fizibilitesi, geçiş planı ve doğrulamaya hazır veri altyapısını bugünden kurmalarının önemli olduğunu düşünüyoruz.

ISO 14060 yayımlandığında hazırlığa başlamak yerine, taslak aşamasında mevcut sisteminizin boşluklarını görmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.